Een vleermuis is het hele jaar in beweging, maar wat ze nodig heeft verschilt sterk per seizoen. In de winter zoekt ze een koele, vochtige plek om maandenlang te slapen. In het late voorjaar wil een vrouwtje juist een warme, tochtvrije ruimte voor haar jong. En daartussen heeft ze een rustige plek nodig om overdag te slapen. Welk verblijf past, hangt dus af van de fase waarin het dier zit: voortplanting, zomer of winterslaap.

Werk je als ecoloog, architect, werkvoorbereider of gemeentelijk opdrachtgever aan een vleermuisvriendelijk project? Dan is dit belangrijk om te weten. Wie maar één type vleermuiskast ophangt, helpt hooguit een deel van de dieren gedurende een deel van het jaar. In dit artikel lees je hoe het jaar van een vleermuis eruitziet, wat ze in elke fase nodig heeft en hoe je daar in je ontwerp rekening mee houdt.

Tijdens de kraamperiode heeft een vleermuis een warm, tochtvrij en donker verblijf nodig waarin tientallen vrouwtjes dicht op elkaar kunnen hangen. Van mei tot augustus vormen vrouwtjes van bijvoorbeeld de gewone dwergvleermuis kraamkolonies van enkele tientallen tot honderden dieren. Ze werpen hun jong, zogen het en laten het ‘s nachts achter terwijl ze zelf jagen. Een jong dat afkoelt groeit niet en gaat dood. Warmte is daarom de belangrijkste eis.

Een goede kraamkast of kraamkamer heeft dan ook deze kenmerken:

• De kast houdt warmte vast. Dat lukt met dikke wanden of een donkere buitenkant in de zon. Meerdere compartimenten met een verschillende temperatuur geven de kolonie de kans om te verkassen als het te heet of te koud wordt.
• De ingang is een smalle spleet van 15 tot 20 millimeter. Roofdieren en vogels komen er niet door, en er komt weinig tocht en licht binnen.
• De binnenwanden zijn te beklimmen. Vleermuizen kruipen omhoog en hangen aan hun achterpoten. Groeven of een ruw oppervlak geven grip.
• Er zit geen tocht op. Naden en kieren zijn dicht. De enige opening is de invliegspleet aan de onderkant.
• De kast hangt op het zuiden of zuidwesten, uit de wind en zonder kunstlicht in de buurt. Zo vangt hij de meeste zon.

Een gewone vleermuiskast of paalkast is bewust anders. Die is kleiner, warmt minder op en dient vooral als rustplek voor losse dieren of kleine groepjes buiten de kraamtijd. Voor een kraamkolonie is zo’n kast te klein en te koud.

Voor de winterslaap heeft een vleermuis een vorstvrije, vochtige en volledig donkere ruimte nodig waarin het maandenlang tussen de 2 en 8 graden blijft. Vanaf oktober of november zoeken de dieren zo’n plek op. Ze blijven daar tot maart in diepe rust. Elke keer dat een vleermuis wakker wordt, kost dat een stuk van haar vetreserve. Een verblijf dat te warm wordt, te ver afkoelt of te vaak wordt verstoord, kan haar dood betekenen.

Een winterverblijf moet daarom aan andere eisen voldoen dan een zomer- of kraamkast:

• De temperatuur blijft de hele winter tussen de 2 en 8 graden. Dikke, isolerende wanden of inbouw in een massieve constructie dempen de schommelingen van buiten. Vorst mag er nooit in komen.
• De lucht is vochtig, liefst 80 procent of meer. Vleermuizen drogen uit tijdens de winterslaap en een vochtige omgeving beperkt dat.
• Het is er donker en rustig. Er komt geen licht binnen en er komt niemand.

Dat is het omgekeerde van wat een kraamkast doet. Een kraamkast houdt warmte vast; een winterverblijf moet koel blijven. Een gewone buitenkast is daarom niet geschikt om in te overwinteren. De dunne wanden volgen de buitentemperatuur, dus bij vorst wordt het te koud en op een zonnige winterdag te warm. Voor overwintering gebruiken vleermuizen vooral kelders en gebouwen.