Gewone dwergvleermuis

Het Kennisdocument gewone dwergvleermuis van BIJ12 (versie 2.0, april 2024) is de landelijke referentie voor onderzoek en maatregelen bij deze soort. Het beschrijft de ecologie, het benodigde ecologisch onderzoek volgens het vleermuisprotocol, mogelijke maatregelen en per type activiteit welke maatregelen in aanmerking komen. Provincies gebruiken het document, samen met het juridisch kader en hun eigen beleid, bij de beoordeling van een omgevingsvergunning voor een flora- en fauna-activiteit. Afwijken van het kennisdocument is toegestaan, mits de keuze ecologisch onderbouwd is.

Dit betekent dat ecologisch onderzoek vroeg in het project thuishoort. Een verkennend onderzoek (quickscan) kan het hele jaar, maar nader onderzoek naar kraam-, paar- en winterverblijven is gebonden aan vaste periodes in het jaar. Wie dat pas na het ontwerp regelt, loopt het risico op vertraging in de planning. Via Advies & ontwerp begeleidt Vivara Pro dit traject, van ecologisch onderzoek tot een faunainrichtingsplan waarin de benodigde verblijven al in het ontwerp zijn opgenomen.

De gewone dwergvleermuis leeft vooral in de bebouwde omgeving, zowel in steden als op het platteland. De soort komt veel voor waar bebouwing grenst aan groen, zoals parken, tuinen, loofbossen, houtwallen en beschut water. Verblijfplaatsen zitten bijna altijd in of aan gebouwen: woningen, flats, bedrijfspanden en kerken, maar ook bruggen, sluizen en woonboten. De dieren gebruiken een netwerk van tientallen verblijfplaatsen verspreid over een dorp of wijk en verhuizen daar regelmatig tussen.

Om te jagen volgt de soort lijnvormige structuren zoals bomenrijen, heggen, lanen en watergangen met begroeiing. Die bieden beschutting tegen wind, een insectenrijke luwte en houvast voor de echolocatie. De dieren jagen op 1 tot 8 m afstand van de vegetatie, meestal op 2 tot 5 m hoogte, en soms rond straatlantaarns waar insecten op afkomen. Bij verblijfplaatsen en vliegroutes is juist donkerte van belang. Invliegopeningen zonder directe of indirecte verlichting als kenmerk van een geschikte verblijfplaats.

Op het menu staan kleine insecten die in de vlucht worden gevangen: dansmuggen, kriebelmuggen, schietmotten, gaasvliegen, haften en kleine nachtvlinders. Een kraamkolonie van zo’n 70 dieren vangt meer dan 14 miljoen muggen per jaar.

De gewone dwergvleermuis oriënteert zich en jaagt met echolocatie: het dier stoot ultrasone roepen uit en vangt de echo’s op. Voor het menselijk oor zijn die roepen niet hoorbaar, met een batdetector wel. De piekfrequentie ligt in open terrein tussen 42 en 45 kHz en in een besloten omgeving tussen 45 en 50 kHz. De ruige dwergvleermuis roept gemiddeld lager, rond 36 tot 41 kHz, de kleine dwergvleermuis hoger, rond 55 kHz. Omdat de frequentie per vliegsituatie verschuift, is een opname met sonogramanalyse nodig voor een betrouwbare determinatie.

In de nazomer en herfst bezetten mannetjes een paarterritorium van 0,2 tot 3 ha rond hun paarverblijf. Met een sociale roep, de baltsroep of werfroep, lokken ze vrouwtjes. Anders dan de ruige dwergvleermuis, die vanaf een vaste plek roept, roept de gewone dwergvleermuis vooral in de vlucht, vaak langs een vast traject langs gevels. De roep bestaat uit gemiddeld vier korte delen met een piekfrequentie rond 18 tot 19 kHz.

Voor ecologisch veldonderzoek is het baltsgeluid waardevol. Het wijst op een paarverblijf in de directe omgeving en daarmee op actief gebruik van de locatie. Het vleermuisprotocol gaat voor paarverblijven uit van twee veldbezoeken tussen half augustus en 1 oktober.

De gewone dwergvleermuis overwintert in gebouwen, globaal van november tot en met maart, vaak samen met tientallen tot duizenden soortgenoten in een massawinterverblijfplaats. Anders dan veel andere vleermuissoorten kiest deze soort in Nederland geen ondergrondse plekken zoals bunkers of mergelgroeven, maar bovengrondse gebouwen met een groot bouwvolume en dikke muren. Denk aan flats, kantoren, kerktorens en gebouwen met matig of niet geïsoleerde spouwen of koude daken, waar warmtelekken de ruimte grotendeels vorstvrij houden. In zachte periodes, boven 8 tot 10 °C, kunnen de dieren ook ‘s winters jagen.

Een massawinterverblijfplaats is een locatie waar grote aantallen gewone dwergvleermuizen samen overwinteren. BIJ12 hanteert op basis van expertoordeel een ondergrens van 15 dieren, de grootste verblijven herbergen duizenden dieren. De vrouwtjes komen uit meerdere kraamkolonies uit de wijde omtrek. Aantasting van zo’n gebouw raakt daardoor niet één lokale groep, maar de populatie op regionaal niveau. BIJ12 rekent alle massawinterverblijfplaatsen en kraamverblijfplaatsen tot de belangrijke verblijfplaatsen van de soort.

Zo’n verblijf is van buiten vaak onzichtbaar, omdat de dieren diep in de constructie wegkruipen. Het beste moment om het op te sporen is van begin augustus tot half september, wanneer de dieren ‘s nachts bij de ingang zwermen. Voor gemeenten is dit relevant bij grootschalige renovatie en verduurzaming van flats en maatschappelijk vastgoed, omdat juist die gebouwen een massawinterverblijf kunnen herbergen. Een soortenmanagementplan (SMP) op basis van gebiedsgericht onderzoek brengt zulke verblijven wijkbreed in beeld, zodat maatregelen per wijk kunnen worden gepland in plaats van per pand.

Geschikte verblijven voor de gewone dwergvleermuis zijn nauwe, tochtvrije ruimtes met een ruwe binnenkant en een smalle invliegopening, hoog in de gevel en vrij van verlichting. BIJ12 (2024) noemt als kenmerken van natuurlijke verblijfplaatsen onder meer ademend materiaal zoals hout, steen of houtbeton, een temperatuurverschil binnen het verblijf, een ruwe landplek bij de opening en een aanvliegroute zonder takken, steigers of andere obstakels. Welk type voorziening past, hangt af van de situatie.

Compensatie betekent het aanbieden van vervangende verblijfplaatsen als bestaande verblijfplaatsen verdwijnen. Omdat de soort een netwerk van verblijfplaatsen gebruikt en tussen plekken wisselt afhankelijk van temperatuur, sluit een combinatie van meerdere voorzieningen op verschillende gevelzijdes beter aan bij het gedrag van de soort dan één losse kast. Ook de locatie telt: in Duits onderzoek werden nieuwe verblijfplaatsen in gebouwen waar al vleermuizen zaten binnen zes maanden in 77% van de gevallen in gebruik genomen, tegenover 29% in gebouwen zonder eerder gebruik (Simon et al., 2004, zoals geciteerd in BIJ12, 2024).

Voorbeelden uit het assortiment zijn de IB VL 06 Vleermuis inbouwkast, die is afgestemd op het waalformaat zodat hij zonder aanpassing van het metselwerk in de gevel past, en de VK SK 08 Vleermuis paalkast set. Die paalkastset is geschikt bevonden door Zodion Zoogdieronderzoek Nederland en conform BIJ12. De drie compartimenten hebben elk een ander microklimaat, zodat de kast als kraam-, zomer- en paarverblijf kan dienen.